DEĞER BİÇME VE BAŞA ÇIKMA KURAMLARI

DEĞER BİÇME VE BAŞA ÇIKMA KURAMLARI

• Bu kuramlar etkileşme kuramlarıyla aynı kavramsal yapıya sahiptir. İşin gerekleriyle yetenek ve yeterlilik arasındaki dengesizliğe odaklaşır. Bu modellere göre stres, bilme ve kavram ve duygulanım ile ilgili boyutlar içeren olumsuz bir psikolojik durumdur. Stresi kişi ile çevresi arasındaki özel ve sorunlu bir etkilenmenin içsel bir temsili olarak ele alır.

I- DEĞER BİÇME

Değer biçme bu etkilemeye anlam yükleyen bir değerlendirme sürecidir.

İki evresi vardır;

1. ilki kişinin çevresinden etkilenmesini (istemler. yetenekler ve yeterlilikler açısından) bir sorunum var mı sorusuna odaklaşarak sürekli gözetlemesidir. Bu süreçte sorunlu bir durumun saptanması olumsuz duygulanım ve rahatsızlık hissi meydana getirir.

2. ikinci aşama tanımlanmış sorun ile ilgili daha kapsamlı bir çözümleme ve bu konuda ne yapmalıyım sorusunda ortaya çıkacak başa çıkma arayışı oluşturur. Stres kişi işin gerekleriyle gerçekten başa çıkamayacağını veya işin gereklerinin iyilik hali için bir tehdit oluşturduğunu algıladığında ortaya çıkar.

Bu süreçte bir bilinçlilik kavramı ortaya çıkar. Değer biçme bilinçli bir süreçtir. Bu süreçte farklı farkındalık düzeyleri vardır;

1. Sorunla ilgili göstergelerin giderek farkına varma, rahatsızlık hissi, hata yapma,

2. Genel bir sorun olduğunu kabul etme.

3. Genel sorun alanını tanımlama ve mini değerlendirme,

4. Sorunu ve etkilerini ayrıntılı olarak değerlendirme.

Bu aşamalar dikkate alındığında stresin giderek gelişen bir süreç olduğu anlaşılır;

1. Kişi önce çevresiyle etkileşir,

2. Bu etkileşimi değerlendirir,

3. Etkileşimle başa çıkmaya çalışır,

4. Başa çıkmakta başarısız olduğunda sorun başlar.

Cox bu süreci beş aşamadan oluşan bir modelle açıklamıştır.

İlk aşama kişini yüzleştiği ve çevrenin parçasını oluşturan istemin kaynaklarım temsil eder.

İkinci aşama kişinin bu istemleri yeteneği ile ilişkilendirerek algılamasını temsil eder ve bu ilk değer biçmedir.

Üçüncü aşamayı, başa çıkmayı da kapsayan bu stres durumunun tanınmasına eşlik eden psikolojik ve fizyolojik değişiklikler temsil eder. Bu aşama stresin kişiyi etkilediği aşamadır.

Dördüncü aşamayı başa çıkmanın sonuçları oluşturur.

Beşinci aşama ise diğer dört aşamaya geri bildirimin ortaya çıktığı aşamadır.

Sonuç olarak stres işçinin işte fiziksel ve psikososyal nitelikli özel koşullara maruz kalması ve bu koşullarla başa çıkmakta sorun yaşayacağını görmesi duruma eşlik eder. Stres bu koşullarla başa çıkma girişimiyle ve bilme kavrama, davranış ve fizyolojik işlevlerde değişikliklerle birlikte ortaya çıkar. Bu değişiklikler kısa vadede vücut uyum sağlasa bile, uzun vadede sağlığı tehdit edebilir. Stresin ve ona eşlik eden davranışsal ve psikofızyolojik değişiklikler farklı iş gereklerinin sağlık üzerindeki etkileridir.

 

BAŞA ÇIKMA
Başa çıkma stres sürecinin önemli ama en az anlaşılmış parçasıdır.
Üç temel özelliği vardır:

1. Bir süreçtir: Kişinin stresli bir çevrede ne düşündüğünü ve yaptığını kapsar

2. Gerçekleştiği koşullara ve çevreye bağımlıdır: Başa çıkma başlatıcısı olan karşılaşma ve değer biçme ile bu karşılaşmayı yönetmeyi sağlayacak kaynaklardan etkilenir

3. Çıktılardan yani başarılı veya başarısız olmasından bağımsızdır

 

Başa çıkmanın incelenmesi konusunda iki yaklaşım vardır.

1. İlki başa çıkma stratejilerinı sınıflandırmaya ve aralarındaki ilişkileri tanımlamaya çalışır

2. İkincisi ise, başa çıkmayı bir sorun çözme süreci olarak ele alır

 

BAŞA ÇIKMA SINIFLANDIRMALARI

* Lazarus (1966) kişinin görev ve duygulanım odaklı başa çıkma stratejileri kullandığın, ileri sürmüştür.

İlki doğrudan stres kaynağı (çevrenin uygunlaşması) ile başa çıkmaya yönelen bir eylem girişimidir.

İkincisi ise. bu strese eşlik eden duygulanımsal deneyim, hafifletmeyi (çevreye uyum) amaçlar

Kişi’nin algıladığı başarı (değer biçme süreç) kişinin durum ile ilgili algılamasını değiştirecektir Kişinin durumu ne kadar önemsediği, yanıtının şiddetini de belirleyecektir.

Dewe (1987) beş başa çıkma grubu saptamıştır

1.Toplumsal destek arayışı.

2. Gevşeyerek veya dikkat dağıtarak erteleme eylemi,

3. Sorunla başa çıkmasını sağlayacak yeterliliğe ulaşmak.

4 Sorunu ussallaştırmak,

5. Spritüel mutabakat ile destek sağlamak

• Bu stratejilerin %33’ünün görev, %67’sinin duygulanım odaklı olduğu saptanmıştır

Kışiler çoğu durumda birden çok başa çıkma stratejisinden yararlanırken bazı durumlar tek strateji kullanılmasına uygundur

 

SORUN ÇÖZME OLARAK BAŞA ÇIKMA

• Başa çıkma bir sorun çözme stratejisi olarak da ele alınabilir

Cox bir eylem döngüsü tanımlar.

1 Tanıma ve tanı koyma (çözümleme).

2 Yeniden çözümleme,

3 Harekete geçme. 4

Değerlendirme,

Ancak yanlış eylemin veya alınan başarısız sonucun stresi artırdığı da ileri sürülür. Başa çıkma istemi değiştirerek, yeniden tanımlayarak veya ona uyarak yönetme girişimi olması açısından işlevseldir Ancak seçilen strateji , uygun ve uygulanabilir olmalıdır. Seçimi ve seçilen stratejinin başarısını durumun doğası, ulaşılabilir kişisel ve toplumsal kaynaklar ve değer biçme sürecindeki nedensel mantık yürütme belirleyecektir. 

BİREYSEL VE GRUPSAL FARKLILIKLAR

En yeni stres kuramları stresin yaşanmasında ve stresle başa çıkmakta bireysel farklılıklara yönelmiştir.

Bireysel farklılıklar  oluşturan değişkenlerin hem değer biçme surecinin parçası olarak, hem de stres-sağlık ilişkisinin hafifletilmesinde etkili olduklar, saptanmıştır. Her iki alanda da bireysel farklılıkların ayırt edilmesinde etkileme kuramları açıklayıcıdır .

– A TİPİ DAVRANIŞ

Son 30 yılda, psikolojik ve davranışsal etmenlerin stresli durumlara tepki verme ve stresle başa çıkmadaki rolüyle ilgili olarak bireysel anlamda korunmasız kişilere odaklanılmıştır.

A Tipi kişiliğin kalp dolaşım hastalıklarına yatkınlığı saptanmıştır.

Bu kişilik tipinin üç özelliği vardır

1. Çalışmaya guçlü bir adanmışlık ve kendini işine kaptırma,

2. Zaman baskısının farkında olma ve zamana karşı yarışma.

3 Güçlü bir yarışma duygusu ve belirgin bir saldırgan olma eğilim,

Bu davranışlar genellikle öğrenilmiş davranışlardır ve örgüt kültürlerince değerli bulunup. sürdürülür. Bazıları ise bir başa çıkma örüntüsü olarak görürler .

Diğerleri de bu kişilik tipinin bir kişilik türü olarak değerlendirir. Bu kişilik yapısının en önemli özellikleriyle il-gili farklı iddialar olmakla birlikte iki temel Özellik öne çıkar.

• Denetim

• Öfke ve düşmanlık

Denetim • A Tipi kişilik yapısında olanlar kendi etkinlik alanlarındaki olaylar üzerindeki denetimlerini sürdürme isteğindedirler ve denetimde başarılı oluncaya kadar da denetim altına alma istekleri sürer.

Öfke ve Düşmanlık • Genç ve yaşlı işçiler, göçmen, özürlü ve kadın işçiler korunmasız gruplardır.

Korunmasızlığı etkileyen sosyodemografik (Yaş ve eğitim durumu), sosyal statü (yalnız yaşamak) davranış stili (A tipi kişilik), vasıflılık ve beceri, sağlık durumu, tıbbi özgeçmiş ve süregelen iş sorunları gibi etmenler de vardır. Bu etmenler tehlike-stres-zarar ilişkisinin yön- lendiricileridir ve büyük olasılıkla yukarıda sayılan grupların korunmasızlığını da belirlerler.

– KORUNMASIZ GRUPLAR

* Değer biçme ve başa çıkma mekanizmalarını etkileyen stres sürecinde ve stres-sağlık iliş- kisinde bireysel farklılıklar önemlidir. Bu farklılıklar stres karşısında korunmasız olan grupların tanımlanmasında belirleyicidir. Genç, yaşlı, kadın özürlü ve göçmen işçiler korunmasız gruplardır. Korunmasızlığı tanımlayan ölçütler ve etmenler de tanımlanmıştır;

1. Sosyo demografi (yaş ve eğitim durumu),

2. Sosyal statü (tek başına yaşamak),

3. Vasıflılık ve yeti,

4. Sağlık durumu,

5. Tıbbi öykü,

6. Sürmekte olan iş dışı sorunlar.

SEÇME

Stresin yaşanmasında ve sağlık etkilerinde kişiler ve gruplar arasında farklılık olduğu açığa çıkarılmıştır. Bu farklılıklar yasal, ahlaki ve bilimsel değerlendirmelere bağlı olarak farklı biçimlerde ele alınabilir, örneğin stresli olduğu anlaşılan bazı işçiler veya işçi türleri işten dışlanabilir. Ama bu bilimsel olsa bile, fırsat eşitliğine aykırıdır ve ahlakı değildir. Ayrıca işçilerin yeterliliğini artıracak eğitim çalışmaları ya da işi ve iş örgütlenmesini değiştirme yolları vardır.

 

 

BENZER YAZILAR
YORUMLAR
KPSS
İşyeri Hekimliği ve İş güvenliği
SEÇME SINAVI

18 mayıs 2019

KPSS
SIKÇA SORULAN SORULAR
  • Sarımsak Tansiyonu Düşürür Mü ?

    Sarımsak Tansiyonu Düşürür Mü ?  Sarımsağın birçok faydası olduğu bilinmektedir. Bunlardan bir tanesi de yüksek tansiyonu düşürmeye yardımcı olmasıdı... Devamını Oku

KPSS
DERS DOKÜMANLARI
KATEGORİLER